Author
Dept. of Electrical Engineering, Esfarayen University of Technology, North-Khorasan, Iran
Abstract
Keywords
ماشینهای دوار مانند موتورهای الکتریکی و ژنراتورها نقش مهمی در صنایع مختلف تجاری و نظامی دارند و درنتیجه، رخداد خطا و خرابی آنها موجب خسارتهای سنگین به دلیل کاهش تولید محصول، کاهش کیفیت، افزایش هزینههای نگهداری و حتی احتمالاً به تلفات انسانی منجر میشود. بهکارگیری یک سیستم پیشبینیکنندۀ مطمئن رخداد خطا در ماشینهای حساس از وقوع این هزینههای هنگفت جلوگیری میکند [1، 2]. در میان ماشینهای الکتریکی، موتورهای القایی، یکی از ابزارهای مهم در صنعتاند که به دلیل ساختار ساده و کارآیی بالا به چرخ محرک بسیاری از صنایع تبدیل شدهاند. در مقابل موتورهای جریان مستقیم به دلیل دارابودن جاروبک و کموتاتور، در مقایسه با موتورهای القایی نیازمند هزینههای نگهداری و پشتیبانی بیشتریاند [3، 4].
خطاهای داخلی موتورهای القایی به دو گروه اصلی الکتریکی و مکانیکی دستهبندی میشوند [5، 6] که خطاهای مکانیکی (شامل خطای بیرینگ[1]، ناهمراستایی[2]، خطای بار و ناهممحوری شفت) در حدود 50 تا 60 درصد کل خطاهای موتورهای القایی را به خود اختصاص میدهند. در این میان، خطای بیرینگ (50%-40%) و ناهمراستایی (60%) مهمترین خطای مکانیکی محسوب میشوند [7]. همچنین تقریباً 80 درصد خطاهای مکانیکی به تولید خطای ناهمراستایی منجر میشوند [8]. خطای ناهمراستایی موجب از بین رفتن تقارن فاصلۀ هوایی موجود میان روتور و استاتور میشود؛ بنابراین، فاصلۀ هوایی از نقطهنظر زاویۀ محیطی استاتور یا ازنظر زمان ثابت نخواهد بود.
برای مدلسازی موتورهای القایی در حالت خطا از چهار روش مدار الکتریکی معادل (EEC[3]) [9]، مدار مغناطیسی معادل (EMC[4]) [10-12]، تابع سیمپیچ اصلاح یافته (MWFA[5]) [13] و المان محدود [14-16] در مراجع استفاده شده است. روش FEM بر تحلیل میدان مغناطیسی استوار است و هندسۀ مدار مغناطیسی، توزیع فضایی سیمپیچهای استاتور و میلههای روتور، وجود شیار در اطراف فاصله هوایی و رفتار غیرخطی مواد فرومغناطیس را در نظر میگیرد؛ بنابراین، روشی دقیق برای مدلسازی و تحلیل وقوع خطا در میان پژوهشگران است.
برای تشخیص این خطا، روشهای ارائهشده در دو دسته مبتنی بر تحلیل سیگنال [7، 17، 18]، شناسایی و تخمین [8، 19] دستهبندی میشوند. در حوزۀ روشهای مبتنی بر شناسایی و تخمین، در [8] با استفاده از روشهای شناسایی سیستم، مدلی را برای حالت سالم و دارای خطا به دست آورده و با مقایسۀ ضرایب در دو حالت مذکور به تشخیص خطا مبادرت ورزیده است؛ با این حال، تغییر ضرایب مدل روش چندان مناسبی برای تشخیص خطا نیست و با استناد به تغییر چند ضریب از مدل، وجود خطا، نوع و میزان آن را نمیتوان تعیین کرد. در [19]، محقق از مدل MWFA برای مدلسازی موتور در حالتهای مختلف خطای ناهمراستایی و با درجات متفاوت استفاده کرده است. با مقایسۀ سیگنالهای خروجی اندازهگیریشده و برآمده از مدل، نوع خطای ناهمراستایی و درجۀ آن تخمین زده میشود؛ اما مدل بهکاررفته دارای فرضیات زیادی است که موجب میشود تخمین درجۀ خطا دقیق نباشد.
تحلیل شار مغناطیسی [20] یکی از روشهای تشخیص خطای ناهمراستایی است که با مشکلاتی ازقبیل دشواری و گرانی نصب حسگرهای مربوطه روبهرو است. تحلیل سیگنال جریان به دلیل دردسترس بودن و نیازنداشتن به حسگر اضافی برای اندازهگیری، یکی از روشهای محبوب در میان پژوهشگران است. در [11، 21] از ایده بردار پارک جریان برای تشخیص خطای ناهمراستایی استاتیک استفاده شده است. در این روش با مقایسۀ الگوی دو بعدی بردار جریان در دو حالت سالم و خطا، وقوع خطا را تشخیص میدهند؛ با این حال برای تشخیص خطاهای استاتیک با درصد وقوع پایین و رخداد خطای دینامیک روشی ارائه نشده است. تحلیل مؤلفههای فرکانسی سیگنال جریان، یکی دیگر از روشهای تشخیص رخداد خطای ناهمراستایی است. تأثیر خطای استاتیک و دینامیک در [22] بررسی شده است. همچنین مطالعۀ تئوری و آزمایش عملی برای تأثیر خطای ناهمراستایی روی سیگنال جریان و ارتعاشات در بارهای مختلف در [23] انجام شده است. نتیجۀ این آزمایشات نشان میدهد خطای ناهمراستایی استاتیک و دینامیک موجب به وجود آمدن مؤلفههای کناری در اطراف هارمونیک اصلی شیار (PSH[6]) میشوند که به پارامترهای ساختمانی موتور وابسته است [17، 18، 24-26]. مهمترین مزیّت این روشها این است که مؤلفههای فرکانسی یادشده به نوسانات گشتاور بار وابسته نیستند و بنابراین، تغییرات بار بر آنها تأثیری نمیگذارد [27]. با وجود این، دلایل دیگر ازجمله نویز و کلیدزنی نیز بر مؤلفههای فرکانسی تأثیر میگذارند و بنابراین، تفکیکپذیری خطا از سایر عوامل، نیازمند تجهیزات پیچیدۀ پردازش سیگنال است که بسیار گراناند [28]. همچنین دسترسی به پارامترهای ساختاری موتور القایی گاهی میتواند امکانپذیر نباشد و بنابراین، نمیتوان بهصورت تئوری به فرکانس مرتبط با وقوع خطا دست یافت. با در نظر گرفتن ایرادهای ذکرشده، تحلیل مؤلفههای کناری در اطراف فرکانس اصلی گزینۀ بهتری است؛ اما با این حال، تنها در حالت رخداد خطای ناهمراستایی ترکیبی (استاتیک به همراه دینامیک) میتوان از این مؤلفهها بهره جست [23].
روش سیمپیچ جستجو نیز از دیگر روشهای موجود در حوزۀ مبتنی بر سیگنال است که در آن پژوهشگران از سیمپیچهای جستجو برای اندازهگیری پارامتری کمک میگیرند که کاملاً از وقوع خطا متأثرند [15، 29، 30]. در [15]، برای مواجهه با ایرادات ذکرشده برای تحلیل سیگنال جریان، روش سیمپیچ جستجو برای تشخیص خطای استاتیک پیشنهاد شده است که در این روش دو سیمپیچ حلقهباز در اطراف فاصلۀ هوایی نصب میشوند. با توجه به اینکه دو سیمپیچ حلقهبازند، بر رفتار موتور تأثیری ندارند. در [28] نشان داده شده است خطای ناهمراستایی استاتیک موجب تغییر درخور توجه مؤلفههای فرکانسی در هارمونیکهای سوم، پنجم و هفتم میشود و بنابراین، تشخیص خطا را ساده میکند.
در این مقاله برای مواجهه با ایرادات ذکرشده، روشی مبتنی بر تحلیل سیگنال (داده) ارائه میشود. برای این منظور، یک موتور القایی قفس سنجابی 5/7 کیلوواتی با استفاده از روش FEM مدلسازی شده است. همچنین از روش سیمپیچ جستجو برای بررسی و تشخیص وقوع خطای استاتیک و دینامیک استفاده شده است. برای تحلیل وقوع خطا، روش PCA به کار گرفته شده که یکی از رایجترین روشهای تحلیل آماری برای دادههای جمعآوریشده از یک آزمایش است [31]. روش PCA با تحلیل بردارهای ویژه و مقادیر ویژه یک دسته از دادهها به بررسی جهت و نحوۀ توزیع آنها میپردازد و تأثیر وقوع خطا را بر جهت و نحوۀ توزیع دادهها تعیین میکند [32]. بر اساس این، دادههای ولتاژ سیمپیچ جستجو استفاده میشوند و نشان داده میشود الگوی دقیقی برای تشخیص رخداد خطا و نوع آن و درجۀ آن وجود دارد و بنابراین، روش ارائهشده عملکرد مناسبی در این زمینه دارد. بهصورت خلاصه، روش ارائهشده در این مقاله با دیگر مراجع ذکرشده بهصورت زیر مقایسه میشود:
در ادامه، ابتدا پیشزمینهای از خطای ناهمراستایی و انواع آن، روش PCA و روش سیمپیچ جستجو در بخش 2 ارائه میشود، سپس در بخش 3 نتایج شبیهسازی خطا برای دو حالت استاتیک و دینامیک بررسی میشوند. بخش 4 الگوی هوشمند تشخیص خطا را بیان میکند. در پایان، نتیجهگیری در بخش 5 ارائه میشود.
ناهمراستایی روتور و استاتور موجب میشود فاصلۀ هوایی از نقطهنظر زاویۀ محیطی استاتور یا ازنظر زمان، ثابت نباشد. در حالت کلی، سه نوع ناهمراستایی تشخیصپذیر وجود دارد که در شکل (۱) نمایش داده شدهاند.
شکل (۱): a) خطای ناهمراستایی استاتیک؛ b) دینامیک و c) آمیخته. · مرکز هندسی و × مرکز چرخشی روتور.
× استاتیک: مراکز چرخشی و هندسی روتور یکساناند؛ اما با مرکز استاتور متفاوتاند. محل کوتاهترین فاصلۀ هوایی از نقطهنظر استاتور ثابت است. میزان خطا با SEF بهصورت (1) بیان میشود.
(۱) |
که در آن میزان انحراف روتور و فاصلۀ هوایی در حالت سالم است.
× دینامیک: مراکز هندسی و چرخشی روتور از یکدیگر متفاوتاند و مرکز چرخشی روتور با مرکز هندسی استاتور یکسان است؛ بنابراین، محل کوتاهترین فاصلۀ هوایی از نقطهنظر استاتور تغییر میکند. شدت خطا با DEFبهصورت (2) بیان میشود.
(۲) |
که در آن میزان انحراف روتور و شعاع دایرهای است که روتور روی محیط آن میچرخد.
× آمیخته: این نوع از ناهمراستایی ترکیبی از هر دو نوع ناهمراستایی استاتیک و دینامیک است که در آن مراکز چرخشی و هندسی روتور و نیز مرکز هندسی استاتور از یکدیگر متفاوتاند. همچنین میزان خطا بهصورت ترکیب SEF و DEF بیان میشود.
تحلیل مؤلفههای اساسی، یکی از رایجترین روشهای تحلیل آماری برای دادههای جمعآوریشده از یک آزمایش است که آقای پیرسن[9] این روش را در سال 1971 بنیان نهاد و امروزه این روش بسیار شایان توجه قرار دارد؛ تاجاییکه استفاده از آن در حوزههای مهندسی و اقتصاد نمایانتر است [31]. با استفاده از تعریف بردار ویژه، این روش به یافتن جهتهای اساسی دادههای نمونهبرداری شده در فضای برداری قادر است. همچنین تعریف مقادیر ویژه، امکان بررسی نحوۀ توزیع دادهها را در جهت این بردارها فراهم میسازد. برای استفاده از این روش باید مراحل زیر طی شود.
گام اول: یافتن ماتریس دادههای نمونهبرداری شده :
(۳) |
که در آن متغیر ام نمونهبرداری شده است.
گام دوم: یافتن ماتریس همبستگی :
(۴) |
گام سوم: تجزیۀ ماتریس همبستگی به ماتریس بردارها و مقادیر ویژه:
(5) |
که در آن، ماتریس قطری متشکل از مقادیر ویژه حقیقی غیرمنفی است ( ) و بهصورت کاهشی ( ) چیده شدهاند. همچنین ( و ) یک ماتریس متعامد است که ستونهای آن بردارهای ویژه ماتریس هستند.
روش PCA درواقع، توزیع دادههای نمونهبرداری شده در دستگاه مختصات دکارتی را به دستگاه جدیدی انتقال میدهد که متشکل از بردارهای ویژه است. از روش PCA برای کاهش بعد فضای دادههای نمونهبرداری شده استفاده میشود؛ بهصورتیکه بردار ویژه متناظر با مقدار ویژه اول بهعنوان مؤلفۀ اساسی انتخاب شده و بیانکنندۀ راستای بیشترین توزیع دادهها است. در این مقاله دادهها دو بعدی هستند و بنابراین، مقولۀ کاهش بعد دادهها مطرح نخواهد بود.
اگرچه تحلیل سیگنال جریان استاتور برای تشخیص خطا، به روشی عمومی در میان محققان تبدیل شده، تشخیص خطای استاتیک و دینامیک با آن مستلزم تحلیل مؤلفههای فرکانسی بالا است که این امر ایراداتی به شرح ذیل دارد:
اگرچه تحلیل شار مغناطیسی که مستقیماً از تغییرات فاصلۀ هوایی تأثیر میپذیرد، بهترین روش تشخیص خطای ناهمراستایی است، قابل اندازهگیری نیست و تنها میتوان آن را تخمین زد. در [15] و [29، 30] روش سیمپیچ جستجو برای تشخیص خطای ناهمراستایی بهترتیب در موتورهای القایی و شار محوری معرفی شدهاند. در این روش از دو سیمپیچ هفت حلقهای با مقاومت بسیار ناچیز بهصورت مدار باز استفاده میشود که در دو طرف فاصلۀ هوایی و در نزدیکترین محل ممکن نصب میشوند تا تأثیرات شار مغناطیسی فاصلۀ هوایی کاملاً به آنها انتقال یابد؛ البته به سبب اینکه در این روش از ولتاژ سیمپیچها برای تشخیص خطا استفاده میشود، اندازهگیری آنها در عمل امکانپذیر خواهد بود. شکل (2) موقعیت سیمپیچ اول را نمایش میدهد و سیمپیچ دوم بهصورت کاملاً متقارن در سمت چپ روتور قرار گرفته است. به سبب اینکه دو سیمپیچ جستجو بهصورت کاملاً متقارن در دو طرف روتور قرار گرفتهاند، ولتاژ القاشده در آنها در حالت سالم با یکدیگر یکسان بودهاند و اختلافی میان آنها وجود ندارد. با وقوع خطای ناهمراستایی، بسته به نوع و درجۀ خطا فاصلۀ هوایی تغییر میکند و ولتاژ القاشده در دو سیمپیچ جستجو متفاوت خواهد شد. یافتن الگوی هوشمند با استفاده از ولتاژ القاشده در سیمپیچهای جستجو که حساس به نوع و درجۀ رخداد خطا باشد، هدف غایی این مقاله است.
شکل (2): موقعیت سیمپیچ جستجوی اول.
در این مقاله، یک موتور القایی قفس سنجابی سه فاز، 5/7 کیلو وات، 380 ولت با اتصال ستاره مدلسازی شده است. این موتور دارای 20 شیار روتور و 24 شیار استاتور است. مشخصات موتور القایی قفس سنجابی شبیهسازیشده با نرمافزار FLUX 2D در جدول (1) گردآوری شده است.
شبیهسازی کامل موتور القایی با استفاده از روش المان محدود شامل مراحل شبیهسازی هندسی، مدلسازی الکتریکی، تعیین خواص فیزیکی و تعیین رفتار مکانیکی اجزا است که جزئیات این مراحل در [33] آورده شده است.
جدول (1): مشخصات هندسی و الکتریکی موتور القایی شبیهسازیشده.
مقدار (mm) |
مشخصه |
مقدار |
مشخصه |
212 |
قطر خارجی هستۀ استاتور |
7.5 kw |
توان نامی |
120 |
قطر داخلی استاتور |
380 V |
ولتاژ |
119 |
قطر خارجی روتور |
50 Hz |
فرکانس کاری |
40 |
قطر داخلی هستۀ روتور |
24 |
تعداد شیارهای استاتور |
0.5 |
ضخامت فاصلۀ هوایی |
20 |
تعداد شیارهای روتور |
125 |
طول هستۀ روتور و استاتور |
|
|
با توجه به شکل (1)، برای مدلسازی خطای ناهمراستایی استاتیک فرض میشود مراکز چرخشی و هندسی روتور به اندازه در راستای محور افقی تغییر مکان دادهاند. شکل (3) نمایش دو بعدی بردار پارک جریان را در دو حالت سالم و نشان میدهد. در نمایش دو بعدی بردار پارک جریان، جریانهای سه فاز با رابطه (6) به حالت دو بعدی تبدیل میشوند.
(6) |
نمایش بردار پارک جریان با فراهمکردن یک نمایش دو بعدی از روی یک فضای سه بعدی، تحلیل سادهتری را مهیا میکند. در [32] از این روش برای تشخیص خطای استاتور استفاده شده است. نمایش دو بعدی برای دو حالت سالم و دارای خطای استاتیک با در شکل (3) نشان داده شده است. با دقت در شکل (3)، مشاهده میشود با رخداد خطای ناهمراستایی استاتیک، بردار جریان دچار تغییر جزئی میشود که بهصورت بصری تمییزشدنی نیست.
در [15] نشان داده شده است تحلیل فوریۀ سیگنال جریان قابلیت تمییز حالت سالم و خطای ناهمراستایی استاتیک حتی برای خطاهای با درصد بالا را ندارد؛ بنابراین، روش نصب سیمپیچ جستجو ارائه شده است. در این مقاله نیز شکل (3) صحت این موضوع را تأیید میکند. شکل (4) نمایش دو بعدی ولتاژ دو سیمپیچ نصبشده را بهازای دو حالت سالم و خطا با های مختلف نمایش میدهد. با دقت در این شکل نتایج زیر حاصل میشوند:
× در حالت سالم، به دلیل برابربودن ولتاژهای القاشده در دو سیمپیچ نصبشده در اطراف فاصلۀ هوایی، نمایش دو بعدی بهصورت یک خط با شیب واحد است.
× چون دو سیمپیچ جستجو در مکانهای متناظر با کمترین و بیشترین فاصلۀ هوایی در حالت رخداد خطای ناهمراستایی استاتیک نصب شدهاند، با وقوع خطا، ولتاژ القاشده در آنها بهترتیب افزایش و کاهش خواهد یافت و بنابراین، نمایش دو بعدی آن در حالت خطا دیگر دارای شیب واحد نخواهد بود.
رخداد خطای ناهمراستایی استاتیک حتی با درجات کم ( ) نیز به تغییر نمایش دو بعدی ولتاژ القاشده در سیمپیچهای جستجو منجر شده است.
شکل (3): نمایش دو بعدی جریان در دو حالت سالم و دارای خطای استاتیک با .
در این حالت مرکز چرخشی روتور و مرکز هندسی استاتور بر هم منطبق بوده و مرکز هندسی روتور با آنها متفاوت است. برای مدلسازی این حالت، مرکز هندسی روتور به اندازه منحرف میشود که در این صورت روتور روی یک مسیر دایرهای به شعاع خواهد چرخید (شکل (1)). شکل (5) نمایش دو بعدی را برای دو حالت سالم و دارای خطا با نشان میدهد.
مشابه با حالت خطای ناهمراستایی استاتیک، در این حالت نیز، وقوع خطا حتی با درجۀ بالا ( ) موجب تغییر نمایش دو بعدی سیگنال جریان نشده است؛ بهگونهایکه حتی بهصورت بصری نیز تشخیصپذیر نیست. با وقوع خطای ناهمراستایی دینامیک مکان کمترین فاصلۀ هوایی از دیدگاه استاتور تغییر میکند. چون دو سیمپیچ جستجو در دو مکان ثابت و در راستای افقی نصب شدهاند، فرکانس چرخش روتور بر ولتاژ القاشده در دو سیمپیچ جستجو نیز تأثیر خواهد داشت. نمایش دو بعدی ولتاژ دو سیمپیچ جستجو برای حالت سالم و خطا با های مختلف در شکل (6) نشان داده شدهاند. با دقت در شکل (6) نتایج زیر حاصل میشوند:
× برخلاف حالت خطای استاتیک، نمایش دو بعدی در حالت سالم و رخداد خطای دینامیک با های مختلف داری شیب واحد است که این موضوع به دلیل ثابتبودن مکان دو سیمپیچ جستجو و تغییر مکان کمترین و بیشترین فاصلۀ هوایی متناسب با فرکانس چرخش روتور است.
× تأثیر فرکانس چرخش روتور در این حالت موجب پراکندگی ولتاژهای القاشده در اطراف یک خط با شیب واحد (حالت سالم) شده که میزان پراکندگی به میزان انحراف مرکز هندسی روتور از حالت سالم است. با افزایش انحراف روتور، میزان پراکندگی نیز افزایش یافته است.
× رخداد خطای ناهمراستایی دینامیک حتی با درجات کم ( ) نیز به تغییر نمایش دو بعدی ولتاژ القاشده در دو سیمپیچ جستجو منجر شده است.
شکل (4): نمایش دو بعدی برای حالت سالم و دارای خطای ناهمراستایی استاتیک با های مختلف
شکل (5): نمایش دو بعدی جریان در دو حالت سالم و دارای خطای دینامیک با .
شکلهای (4) و (6) تغییر نمایش دو بعدی ولتاژ دو سیمپیچ جستجو را در اثر رخداد خطای ناهمراستایی استاتیک و دینامیک نمایش میدهند. برای بررسی دقیقتر موضوع، روش PCA برای هر دو حالت خطا استفاده میشود تا الگویی مبتنی بر تحلیل مقادیر و بردارهای ویژه استخراج شود. ویژگی متناظر با رخداد خطا مشخصه[xi] نامیده خواهد شد. برای بهکارگیری روش PCA، ولتاژ دو سیمپیچ جستجو بهعنوان متغیرهای نمونهبرداری شده در روش PCA انتخاب میشوند؛ بنابراین، ماتریس دادههای نمونهبرداری شده بهصورت (7) خواهد بود.
شکل (6): نمایش دو بعدی برای حالت سالم و دارای خطای ناهمراستایی دینامیک با های مختلف.
|
(7)
که در آن و بهترتیب ولتاژ سیمپیچ جستجوی اول و دوم بوده و متغیرهای نمونهبرداری شدهاند. همچنین ، زمان نمونهبرداری ثانیه و است. بدینترتیب ماتریس همبستگی ، دارای دو مقدار ویژه و متناظرا دو بردار ویژه خواهد بود. همچنین برای به دست آوردن نتایج دقیقتر، ماتریس بهازای های مختلف محاسبه میشود و مقادیر و بردارهای ویژۀ نهایی ازطریق رابطههای (8) و (9) به دست میآیند.
(8) |
(9) |
برای استخراج مشخصههای متناظر با خطای ناهمراستایی استاتیک، ماتریس نمونهبرداری شده مطابق رابطه (7)، ماتریس همبستگی مطابق با رابطه (4) برای تمامی حالتهای سالم و دارای خطا با های متفاوت تشکیل میشوند. مقادیر و بردارهای ویژه، مطابق رابطه (8) و (9) محاسبه و در جدول (2) گردآوری شدهاند. با توجه به اینکه بردارهای ویژه متعامدند، تنها بردار ویژۀ اول گزارش شده است.
با دقت در جدول (2) مشاهده میشود با وقوع خطای ناهمراستایی استاتیک، بردارهای ویژه و مقادیر ویژۀ اول و دوم تغییر میکنند؛ بهطوریکه مقادیر ویژۀ اول و دوم و زاویه بردار ویژۀ اول بهصورت منظم با افزایش درجه خطا افزایش مییابند. این موضوع در شکل (4) نیز مشاهده میشود؛ بهگونهایکه با افزایش درجه خطا، پراکندگی دادهها نسبت به حالت سالم بیشتر (افزایش مقدار ویژۀ اول و دوم) و دارای انحراف (تغییر زاویه بردار ویژۀ اول) میشود.
جدول (2): ماتریس مقادیر و بردار ویژه متناظر با حالت سالم و دارای خطای ناهمراستایی استاتیک.
زاویه بردار ویژه |
مقادیر ویژه |
بردارهای ویژه |
درصد خطا |
45 |
0 |
||
48.7 |
10 |
||
56.5 |
30 |
||
64.5 |
50 |
در این حالت نیز ماتریس نمونهبرداری شده مطابق رابطه (7)، ماتریس همبستگی مطابق با رابطه (4) برای تمامی حالتهای سالم و دارای خطا با های متفاوت تشکیل میشوند. مقادیر و بردارهای ویژه، مطابق رابطه (8) و (9)، محاسبه و در جدول (3) جمعآوری شدهاند.
جدول (3): ماتریس مقادیر و بردارهای ویژه متناظر با حالت سالم و دارای خطای ناهمراستایی دینامیک.
مقادیر ویژه |
بردارهای ویژه |
درصد خطا |
0 |
||
10 |
||
30 |
||
50 |
با دقت در جدول (3) مشاهده میشود با وقوع خطای ناهمراستایی دینامیک بردارهای ویژه تغییری نمیکنند که در شکل (6) بهخوبی مشاهده میشود؛ بهگونهایکه پراکندگی دادههای نمونهبرداری شده نسبت به حالت سالم منحرف نشدهاند و فقط میزان پراکندگی متناسب با درجه خطا افزایش یافته است. همچنین، تغییر منظم مقدار ویژه اول متناسب با درجه خطا (افزایش پراکندگی دادهها در راستای بردار ویژه اول) از جدول (3) و شکل (6) برداشت میشود که مشخصۀ رخداد خطای دینامیک است. همچنین یکی دیگر از مشخصههای خطای دینامیک نسبت به استاتیک، تغییرات نامنظم مقدار ویژه دوم (پراکندگی در راستای بردار ویژه اول) است.
با توجه به بخشهای ۴-1 و ۴-2، خطای ناهمراستایی استاتیک بر دو مشخصۀ مقادیر و بردارهای ویژه تأثیر میگذارد و خطای ناهمراستایی دینامیک بر زاویۀ بردارهای ویژه تأثیری ندارد و تنها بر پراکندگی دادهها در راستای بردار ویژه اول تأثیر منظم دارد؛ بنابراین، میتوان با توجه به نتایج بهدستآمده، الگوریتم تشخیص و تمییز خطای ناهمراستایی را استخراج کرد. شکل (۷) بیانکنندۀ الگوریتم تشخیص خطای ناهمراستایی و تمییز میان دو حالت استاتیک و دینامیک است. با دقت در شکل (۷)، تغییر زاویه بردارهای ویژه، تمییزدهندۀ دو حالت استاتیک و دینامیک است؛ بهطوریکه با انحراف زاویه بردارهای ویژه از حالت سالم، میتوان رخداد خطای استاتیک را نتیجه گرفت. همچنین با محاسبۀ میزان افزایش زاویه، درصد خطا حدس زده میشود.
همچنین در صورتی که زاویه بردارهای ویژه دچار تغییر نشده باشند، برای تمییز میان دو حالت سالم و خطای دینامیک، لازم است مقادیر ویژه اول و دوم بررسی شوند. در حالت سالم دادهها تنها در راستای بردار ویژه دوم پراکنده شدهاند؛ بنابراین، درصورتیکه هر دو مقدار ویژه غیرصفر باشند که به معنای پراکندگی در راستای هر دو بردار ویژه است، وقوع خطای دینامیک برداشت میشود. برای تشخیص میزان درجه خطای دینامیک از مقدار ویژه اول کمک گرفته میشود که دارای تغییرات منظم نسبت به درصد وقوع خطا است.
در صورت وقوع خطای ناهمراستایی آمیخته، پیشبینی میشود الگوی توزیع دادهها ترکیبی از هر دو نوع خطای استاتیک و دینامیک باشد. وجود تغییر زاویه در توزیع دادهها وجود خطای استاتیک و نامنظمبودن تغییرات مقدار ویژه دوم وجود خطای دینامیک را تأیید میکنند؛ بنابراین، در صورت وجود خطای آمیخته، میزان خطای استاتیک بهراحتی با تعیین تغییر زاویه، اندازهگیری میشود؛ اما تعیین میزان خطای دینامیک به دلیل تغییر مقادیر ویژه در هر دو حالت استاتیک و دینامیک مشکل خواهد بود. موضوع تمییز خطاهای استاتیک و دینامیک در صورت رخداد خطای آمیخته، شایان توجه پژوهشگر است و در پژوهشهای آتی به آن پرداخته خواهد شد.
شکل (7): الگوریتم تشخیص خطای ناهمراستایی و تمییز دو حالت استاتیک و دینامیک از یکدیگر. |
در این مقاله به تشخیص خطای ناهمراستایی روتور و استاتور در موتورهای القایی قفس سنجابی پرداخته شد. همچنین موضوع تمییز میان دو حالت خطای استاتیک و دینامیک بررسی شد. روش مدلسازی FEM با استفاده از نرمافزار FLUX 2D به کار گرفته شد تا مدلسازی دقیقتری از سیستم در اختیار باشد. مراجع موجود بیشتر بر تشخیص رخداد خطای ناهمراستایی آمیخته با استفاده از سیگنال جریان متمرکزند؛ به دلیل اینکه این خطا موجب به وجود آمدن دو مؤلفۀ فرکانسی در اطراف فرکانس اصلی میشود و نیازی به تحلیل مؤلفههای فرکانس بالا ندارد؛ درحالیکه برای تشخیص دو حالت استاتیک و دینامیک، تحلیل فرکانسهای بالا نیاز است که مرتبط به ساختمان موتورند؛ به همین دلیل در این مقاله، روش نصب دو سیمپیچ جستجو در اطراف فاصلۀ هوایی به کار گرفته شد که ولتاژ القاشده در آنها کاملاً وابسته به شکل و تقارن فاصلۀ هوایی است. برای یافتن یک الگوی منظم و وابسته به رخداد نوع خطا، روش PCA به کار گرفته شد که مبتنی بر تحلیل پراکندگی دادهها است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان میدهد رخداد خطای استاتیک بر مقادیر ویژه و بردارهای ویژه ماتریس همبستگی دادهها تأثیر میگذارند؛ اما در حالتی که خطای دینامیک رخ داده است، تنها مقدار ویژه اول (نمایندۀ میزان افزایش پراکندگی دادهها در راستای بردار ویژه اول) دچار تغییرات منظم میشود. بر همین مبنا الگوریتم تشخیص خطا و تمییز انواع آن در پایان پژوهش ارائه شد.
[1]تاریخ ارسال مقاله: 04/09/1389
تاریخ پذیرش مقاله: 25/01/1399
نام نویسنده مسئول: مهدی احمدی
نشانی نویسنده مسئول: ایران – خراسان شمالی - مجتمع آموزش عالی فنی و مهندسی اسفراین – دانشکده مهندسی برق